جشنواره یخ نوردی و ورزش های زمستانی نمایشگاه جهانی کتاب کوهستان آبشار سنگان دره ای زیبا در استان لرستان قله ها و یخچال های منطقه علم کوه دماوند کوه را بشناسیم!

            

انسان ومحیط زیست!

این روزها مقارن است با اعلام روز جهانی محیط زیست از طرف سازمان ملل متحد و لذا در همین راستا در ایران

هفته ای از ۱۵تا ۲۱ خرداد ماه به عنوان هفته ی محیط زیست نام گذاری شده است.ضرورت پرداختن به چنین

موضوعی از طرف کارشناسان و علاقمندان به محیط زیست در سراسر دنیا از آن حیث مهم است که رفتارهای غیر

مسوولانه محیط زیستی انسانها، نه تنها خود انسان بلکه همه ی موجودات و کره ی زمین را مورد تهدید جدی قرار

داده است. در گذر تاریخ و در هیچ زمانی به اندازه ی امروز، مساله ی محیط زیست برای دولتها و سازمانهای بین

المللی پرمخاطره و نگران کننده نبوده است!

الحق، کریشنامورتی در این باره چه جمله ی زیبایی گفته است:(تنها بشر است که باعث بی نظمی در جهان

میشود).

رفتارهای غیرمسوولانه ی زیست محیطی انسانها از قبیل انواع آلودگیهای خاک، آب، هوا، صوتی، شیمیایی،

هسته ای، دریایی و... آثار زیانباری برای طبیعت و انسان بر جای میگذارد!

نمونه ی این رفتارهای جزیی و غیرمسوولانه را روزانه میتوان در ایران و در خیابانها و اطراف خویش به وفور

مشاهده کرد.

انداختن ته سیگار و پسماند میوه و غذا از پنجره ی خودرو، لگد کوب و پایمال کردن چمن و گلها، برافروختن آتش در

پارکها و جنگلها، ریختن امعا و احشاء مرغ و گوسفند در جوی آب، مصرف بی رویه ی کاغذ در تبلیغات و زشت و

آلوده کردن چهره ی شهر و ...واقعا مسائل آزار دهنده ای است که با آنها مواجه هستیم.اگرچه دانش زیست

محیطی و فهم بشر، دیر به سراغ مسائل زیست محیطی آمده اما در همین مدت کوتاه، تکاپوی خوبی از جنبه

های مختلف صورت پذیرفته است.دلیل اصلی این کنشها هم در سطح جهان این است که انسان بطور جد فهمیده

که این خویشتن است که با دستان خود زمینه ی نابودی خود و دیگر موجودات و طبیعت را فراهم میکند!

در کشور ما، ایران، واقعیت امر این است که راه درازی در پیش داریم. بررسی برنامه های توسعه در رابطه با محیط

زیست نشان میدهد که تا کنون در این زمینه، موفقیت آمیز عمل نکرده ایم.

در اینجا بی مناسبت ندیدیم که نگاهی کوتاه و خلاصه به برنامه های توسعه در چند دهه ی اخیر داشته باشیم

اما قبل از پرداختن به مسائل و موضوعات، ضروری بنظر رسید که نیم نگاهی هم به پیشینه ی محیط زیست در

قبل از انقلاب بیاندازیم.

♦پیشینه ی برنامه های توسعه قبل از انقلاب:

نخستین برنامه ی توسعه ی اقتصادی - اجتماعی در سال ۱۳۲۸ شمسی آغاز شد ولی تا برنامه ی پنجم (در

سال ۱۳۵۶) هیچ نوع ملاحظات زیست محیطی در سیاستها، اهداف و برنامه های عمران و توسعه مد نظر نبوده

است.برنامه ی ششم (۱۳۵۷) که با دیدگاه زیست محیطی آزمایشی طراحی شده بود به دلیل وقوع انقلاب به

اجرا گذاشته نشد.گفتنی است که این عدم توجه نسبت به مسائل زیست محیطی نه تنها در ایران بلکه در اکثر

کشورهای جهان در آن زمان به دلیل نوپا بودن دانش زیست محیطی،امری تقریبا فراگیر بوده است.در کشور ما،

ایران، در همین زمانها با تلاش و پیگیری مجدانه، یک اقدام اساسی و خوب صورت گرفت و آن هم برگزاری اولین

کنوانسیون جهانی تالابها در سال ۱۹۷۱ میلادی در رامسر است.در این هنگام هم بود که ایران در این کنوانسیون

توانست تالاب شادگان را به ثبت جهانی برساند. باید بپذیریم گستردگی و پیچیدگی مسائل زیست محیطی از یک

طرف و دانش نوپای زیست محیطی از طرف دیگر و عدم دیدگاه جامع در زمینه ی سیاستها، برنامه ها و اهداف

زیست محیطی در برنامه های عمران و توسعه، بطور کلی مشکلات اساسی را برای کشور به بار آورده است!

برنامه های توسعه بعد از انقلاب:

به دلیل دگرگونی در ساختارهای پیشین بوسیله ی انقلاب و ۸ سال جنگ یعنی دهه ی اول انقلاب (۶۷ تا۱۳۵۷)

نه تنها برنامه هایی منظم برای توسعه، طراحی و اجرا نشد بلکه آسیبهای شدید و بزرگ زیست محیطی بر ما

وارد گردید.

-برنامه ی اول (۱۳۶۸ تا ۱۳۷۲):

در این برنامه؛ برنامه ی توسعه بخش محیط زیست بصورت اهداف کیفی بیان شده که عبارتند از: فراهم ساختن

کیفیت زندگی انسان، جلوگیری از وارد شدن آسیبهای جبران ناپذیر به محیط زیست و ترمیم اثرات منفی گذشته با

عنایت به اصل پنجاهم قانون اساسی (این اصل، ویژه ی مسائل محیط زیست است)برای تحقق اهداف کلی فوق،

اهدافی نیز پیش بینی و تعیین شده بود.

برای نمونه:

-آموزش نیروی انسانی در مقاطع مختلف تحصیلی و دوره های مختلف زمانی

- مشارکت دادن مردم در اجرای برنامه های زیست محیطی

مطالعات نشان میدهد که هیچکدام از این برنامه ها متاسفانه تحقق نیافته اند.

-برنامه ی دوم (۷۸-۱۳۷۴) :

برنامه ی توسعه ی دوم درست با برنامه ی کنفرانس زمین در سال ۱۹۹۲ میلادی همزمان شد و لذا تحت تأثیر

بیانیه ی کنفرانس زمین قرارگرفت و از این رو برای نخستین بار مفهوم (توسعه ی پایدار) در برنامه های توسعه ی

ایران قرار گرفت.در این برنامه ی توسعه، تأمین رشد و توسعه ی پایدار اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به منظور

رشد و توسعه ی مناطق مختلف مصوب شد.از نقاط مثبتاین برنامه این بود کهاهداف (کمی)نیز لحاظ گردید.

-برنامه ی سوم (۸۳-۱۳۷۹):

تجارب گذشته سبب گردید که برنامه ی سوم از جامعیت بیشتری برخوردار گردد و لذا وزن و جامعیت محیط

زیست، پر رنگتر و بر فرآیندهای برنامه ریزی بیشتر تأکید شد و جهت گیری به سمت سیاستهای فعال و

پیشگیرانه سوق داده شد.در این برنامه بود که به نکات زیر توجه گردید:

-حمایت از تشکلهای غیر دولتی محیط زیست

-کاهش عوامل آلوده کننده ی محیط زیست

-کاهش آلودگی شهرهای بزرگ

-ارزیابی زیست محیطی کلیه ی طرحها و برنامه ها

-تدوین طرحهای مدیریت مناطق

-بهره برداری پایدار از منابع

اگرچه نگاهها و تلاشها در برنامه ی سوم تغییر محسوسی کرده بود ولی باز به دلایلی که خارج از این بحث است

در اجرای برنامه ها، سیاستها و اهداف، کاستی های عدیده ای به وضوح نمایان است.

-برنامه ی چهارم (۸۹-۱۳۸۴):

به دلیل آشنایی نسبی بیشتر مسوولین در زمینه ی مسائل محیط زیست باید اذعان کرد که برنامه ی چهارم

توسعه ی کشور، تکامل یافته تر از برنامه ی سوم است زیرا بر مبانی و اصول توسعه ی پایدار بیشتر تأکید شده و

لذا فصل مجزایی تحت عنوان (حفاظت محیط زیست)برای آن اختصاص داده شد.برخی از مسائل و موضوعاتی که

در این برنامه آمده است:

-تدوین اصول توسعه ی بوم شناختی

-توجه به زیست بومهای حساس

-نزدیک شدن شاخصهای تنوع زیستی به سطح استاندارد جهانی

-تنظیم دستور العمل محاسبه ی ارزشها و هزینه ها

-گسترش آموزشهای عمومی و تخصصی

-تأکید بر بازیافت و دفع کلیه ی پسماندها

-برنامه ی پنجم (۹۴-۱۳۹۰):

در زمینه ی روند رو به رشد مسائل زیست محیطی از نظر برنامه ریزی و برنامه نویسی چه از نظر کیفی و چه

ازنظر کمی، بدون شک در برنامه های پنجگانه به ویژه در دو برنامه ی اخیر رشد قابل ملاحظه ای داشته ایم اما

این بدان معنی نیست که توانسته ایم به جایگاه واقعی خود نسبت به استانداردهای بین المللی برسیم!

خلاصه ی اهم برنامه ی توسعه ی پنجم به شرح زیر است:

-آموزش همگانی و اطلاع رسانی زیست محیطی در سطح ملی و منطقه ای

-مدیریت یکپارچه ی زیست بومی

-شناسایی کانون انتشار ریزگردها

-ممنوعیت بهره برداری صنعتی و معدنی از تالابها

-رعایت استانداردهای زیست محیطی

-عوارض وصولی بر ارزش افزوده و آلودگیها برای شهرداری ها

-برخورد با واحدهایی که؛ فاضلاب یا آلایندگی بیش از حد مجاز تولید میکنند.

-ارتقاء نظام برنامه ریزی کشوربا لحاظ کردن دو اصل آمایش سرزمینی و پایداری محیطی

♦در پایان میتوان نتیجه گرفت: در برنامه های توسعه ی کشور در زمینه ی محیط زیست بطور کلی ما حرکتی 

تدریجی و کند اما رو به جلو داشته ایم وتوانسته ایم از مطالعات موردی وارد متن گسترده ی محیط زیست شویم تا

جایی که در مرحله ی آغازین تنها به کلیاتی در خصوص حفاظت از جنگلها پرداخته میشد اما امروزه قریب ۲۰ درصد

برنامه ی چهارم توسعه را مباحث زیست محیطی و توسعه ی پایدار تشکیل داده اند. باز یادآوری میشود تا رسیدن

به مراحل استانداردها و رفتارهای مسوولانه راه مشکلی در پیش رو خواهیم داشت.

 

- پژوهش و نگارش از موسی محمدپور

مسوول انجمن کوه نوردان ایران- دفترنمایندگی دزفول

alpineclub_iran@

Instagram.com/alpineclubofiran